Σε πλάθουν θεϊκή, ανθρώπινη
και σε αφήνουν κάπου εκεί, ανάμεσα
στο έλεος «Θεών τε και ανθρώπων»
Μα εσύ, γυναίκα θεϊκή, Ελένη του Έρωτα,
ανέγγιχτη, στην άκρη μιας θάλασσας
ετοιμάζεις τον απόπλου της Ένωσης
Ταξίδι επιστροφής στην αιώνια Σπάρτη.
Βασιλική Εργαζάκη, Ελένη, – απόσπασμα –
(από την ποιητική συλλογή «για να τραγουδήσουν τα λουλούδια»,
εκδόσεις Μέγας Σείριος)
Λέω να ξεκινήσουμε από την πολύ αρχή.
Πώς υφαίνονταν οι μύθοι στην ελληνική αρχαιότητα; Απλά. Από το τίποτα. Γι΄ αυτό είναι τόσοι πολλοί, τόσο εύστοχοι και τόσο έξοχοι! Είναι σίγουρο πως δεν ήταν τυχαίοι, δεν ήταν λαθραίοι, ήταν όμως μοιραίοι, κι ύστερα από χιλιάδες χρόνια είμαστε σίγουροι και για το ότι δεν είχαν ημερομηνία λήξης.
Η Ελένη ας πούμε… Το όνομά της αρχίζει από το πρόθημα ελ- (που σημαίνει το καλό, το όμορφο, το ευοίωνο, το ευχάριστο), έλα όμως που είναι και ομόρριζο με το πρόθημα ολ- (που σημαίνει το κακό, το άσχημο, το δυσοίωνο, το αποτρόπαιο). Ετοιμοπαράδοτη η γυναίκα, που γίνεται σύμβολο της απόλυτης ομορφιάς και την ίδια ακριβώς στιγμή σύμβολο της απόλυτης καταστροφής, σε πακέτο για το σπίτι και ο μύθος, που ήταν ήδη έτοιμος από τη γέννησή της. Τρεις θεές του Ολύμπου υπάρχουν πριν απ΄αυτήν, έτοιμες να της απλώσουν το δίχτυ που θα την τύλιγε για πάντα στην αιωνιότητα.
Κάθε μύθος έχει μια μικρή δόση αλήθειας. Ο μύθος της Ελένης έχει μια μεγάλη δόση αλήθειας.
Ορίστε λοιπόν…
Υπερεκτιμημένη Ελένη! Γυναίκα του βασιλιά της Σπάρτης, Μενέλαου – που ουδέποτε εκθειάστηκε για τα νιάτα του, την ομορφιά του ή έστω το μυαλό του… κι εδώ που τα λέμε, ούτε στο όνειρό του να έβαζε ομορφότερο πλάσμα μέσα στο σπίτι του. Τύχαινε πάντως να είναι αδελφός του Αγαμέμνονα και σύντροφός του, όποτε το απαιτούσαν οι περιστάσεις. Οι διπλωματικές σχέσεις ανάμεσα σε Μυκήνες και Τροία είχαν αρχίσει χρόνια πριν τον τρωικό πόλεμο. Ο Αγαμέμνονας κι ο βασιλιάς της Τροίας, Πρίαμος, είχαν ξεκινήσει τα ταξιδάκια έκαστος εκάστω από τα νιάτα τους, και σ΄ένα απ΄αυτά η Ελένη γνώρισε τον Πάρη. Γιος του βασιλιά, γαλαζοαίματος, πολύφερνος εργένης από τζάκι – ή μάλλον από εστία – και βέβαια, ίδιος ο Απόλλωνας στο πιο γήινό του…
Τι είχε να χάσει το κορίτσι; Ανάμεσα στα δυο βασίλεια διάλεξε το πιο εξωτικό. Σε λίγα χρόνια λέει τον Πρίαμο «πεθερούλη», κι εκείνος με τη σειρά του της απευθύνει λόγια τρυφερά, που ταιριάζουν γάντι στην κούκλα νυφούλα του. Στην τειχοσκοπία της Ιλιάδας όμως, ο Πάρης αναγκάζεται να μονομαχήσει με τον Μενέλαο, και τότε η Ελένη ανακαλύπτει έναν Πάρη άτολμο και δειλό – ασυγχώρητο να καταρρίπτεται το ηρωικό ιδεώδες – άσε που, πόσες πιθανότητες έχει ο Πάρης να διαδεχτεί τον πατέρα του; Διάδοχος είναι ο Έκτορας. Και το χειρότερο; Σύμφωνα με τα προγνωστικά, η Τροία θα πέσει. Άρα: Πίσω στην Σπάρτη. Από τον δυσοίωνο Σκάμανδρο, καλύτερος ο παγωμένος Ευρώτας, κι ακόμα καλύτερος ο ζεστός και τροφοδότης Νείλος!
Εκεί αναλαμβάνει ο τολμηρός και αντισυμβατικός τραγωδός Ευριπίδης να αποκαταστήσει αλλά και να αποκαλύψει ποια ήταν η πραγματική Ελένη. Να δούμε λίγο; Τραγωδία «Ελένη»: Αίγυπτος! Έδαφος ουδέτερο, επιστροφή στην αρχή και, επιτέλους, αποκατάσταση της αλήθειας. Ο Μενέλαος παρουσιάζεται χωρίς διαδήματα, χωρίς τίτλους, χωρίς ακολούθους, χωρίς τα ίδια του τα ρούχα – για να μη μακρυγορούμε, σχεδόν χωρίς ταυτότητα – και γίνεται έρμαιο του Αθηναϊκού αδηφάγου κοινού, που γελάει με τον εκπεσόντα βασιλιά κι ακόμα περισσότερο με την πλοκή της Ευριπιδικής εκδοχής, που τον ταυτίζει με ανοϊκή φιγούρα του Αριστοφάνη. Ο αντιήρωας Μενέλαος εναποθέτει την τελευταία του ελπίδα σωτηρίας στα απαλά χεράκια – για να μην πω στο κοφτερό μυαλουδάκι – της Ελένης, που επινοεί το πανέξυπνο σχέδιο της απόδρασης από την εξωτική χώρα. «Ό,τι πεις εσύ, αγάπη μου» ένα πράμα… Κι έζησαν αυτοί καλά και για πάντα, κι εμείς με άλλον έναν από τους διφορούμενους κι αμφιλεγόμενους γρίφους της ζωής!
Νομίζω πως η Ελένη υπήρξε και έγινε μύθος, ακριβώς επειδή ήταν τόσο τολμηρά πραγματική. Τείνω να πιστέψω πως οι μύθοι των προγόνων μας κυοφορούνταν στη μήτρα της γνήσιας, αυθεντικής και πολλές φορές απενοχοποιημένης ζωής τους, περιμένοντας υπομονετικά τον άνθρωπο που θα εκτελούσε εν αγνοία του το καθήκον του μαιευτήρα.
Κι εδώ, Βασιλική, έρχεσαι εσύ, που μέσα σε λίγους στίχους αποκαθηλώνεις την ιστορική αλήθεια, όχι επειδή την αρνείσαι αλλά επειδή τη γλυκαίνεις, τη στρογγυλεύεις, την εξυμνείς. Το ποίημα ίπταται στη μυθική ομίχλη του και ταξιδεύει σε συναισθήματα διάφανα, σαν την αλήθεια που κρύβει τη σκληρή της σάρκα πίσω από την ανεπαίσθητη λάμψη του κεριού. Τελικά η γλύκα και η τρυφερότητα της ποίησής σου δεν ακουμπά τόσο τις ελαφρές στάλες της βροχούλας, όσο τα κοφτερά κρύσταλλα του πάγου.
Η «αιώνια Σπάρτη»! Πόσο μου άρεσε αυτό! Ποια είναι η αιώνια Σπάρτη; Ο καθένας ερμηνεύει…
Photo by Charles Grogg
©T’ ∃⊥ A T∃XT